ज्ञान भारतम् अभियानात मोठं यश; जम्मू-काश्मीरमध्ये ४० हजार हस्तलिखितांचा शोध

श्रीनगर : राष्ट्रीय स्तरावरील ज्ञान भारतम् अभियान अंतर्गत मोठे यश मिळाले असून जम्मू-काश्मीरमध्ये तब्बल ४० हजारांहून अधिक ऐतिहासिक हस्तलिखितांचा शोध लागला आहे. या मोहिमेचे विशेष आकर्षण म्हणजे जम्मूच्या दुर्गम भागात सापडलेले १६ व्या शतकातील ‘टाकरी’ लिपीतील दुर्मिळ हस्तलिखित. इतिहासाच्या दृष्टीने हे अत्यंत मौल्यवान मानले जात आहे.

पंतप्रधानांची महत्त्वाकांक्षी योजना

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २०२५ मध्ये या राष्ट्रीय अभियानाची घोषणा केली होती. देशभरातील शैक्षणिक संस्था, संग्रहालये, ग्रंथालये, मंदिरे आणि वैयक्तिक संग्रहांमधील हस्तलिखितांचा शोध, नोंदणी आणि संवर्धन करणे हे या योजनेचे उद्दिष्ट आहे.

काश्मीर विद्यापीठाची महत्त्वाची भूमिका

काश्मीर विद्यापीठ येथील पर्शियन (फारसी) विभाग या प्रकल्पाचे मुख्य केंद्र म्हणून काम करत आहे. या विभागाकडून नागरिकांकडे असलेल्या दुर्मिळ हस्तलिखितांचा शोध, त्यांचे दस्तऐवजीकरण आणि जतनाची प्रक्रिया राबवली जात आहे.

सर्व २० जिल्ह्यांमध्ये सर्वेक्षण

जम्मू-काश्मीरमधील सर्व २० जिल्ह्यांमध्ये १६ मार्चपासून सर्वेक्षण सुरू असून ते किमान तीन महिने चालणार आहे. स्थानिक प्रशासन, अधिकारी आणि नागरिकांच्या सहभागातून हा उपक्रम राबवला जात आहे.

कोणत्या भाषांतील हस्तलिखिते सापडली?

आतापर्यंत सापडलेल्या हस्तलिखितांमध्ये—

• फारसी (पर्शियन) भाषेतील सर्वाधिक
• काश्मिरी, अरबी, संस्कृत आणि पंजाबी भाषेतील दस्तावेज
• वैद्यकशास्त्र, गणित आणि काव्य विषयांवरील दुर्मिळ लिखाण

डिजिटायझेशन आणि संवर्धन प्रक्रिया

तज्ज्ञांकडून हस्तलिखितांचे मूल्यमापन करून, मालकांची परवानगी घेतल्यानंतर त्यांचे डिजिटायझेशन आणि भाषांतर केले जाणार आहे. या प्रक्रियेत दस्तावेजांचा ताबा घेतला जाणार नाही, तर फक्त त्यांची यादी तयार केली जाणार आहे.

एक लाख हस्तलिखितांचे उद्दिष्ट

या अभियानाच्या अखेरीस किमान एक लाख हस्तलिखितांची सूची तयार करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. यासाठी ‘डिजिटायझेशन’ आणि ‘संवर्धन’ प्रयोगशाळाही उभारण्यात आल्या आहेत.